Chín thước đo, một câu trả lời: khoảng trống dữ liệu của bóng chuyền Việt Nam

Đêm cuối tháng Tám, sau tiếng còi kết thúc trận bán kết giải bóng chuyền vô địch quốc gia tại Nhà thi đấu tỉnh Ninh Bình, một huấn luyện viên khoác áo gió quay sang tôi và hỏi đúng một câu: em có số hiệu suất tấn công của phụ công bên kia không. Tôi mở ba nguồn. Thứ nhất là phiếu thống kê của ban tổ chức, chụp lại từ tay thư ký kỹ thuật ngay khi trận vừa hết. Thứ hai là sổ tay của người ngồi cạnh tôi, người phụ trách phần hình cho một nền tảng phát trực tiếp. Thứ ba là bảng điểm của một nhóm cổ động viên vốn nổi tiếng cẩn thận, đăng đầy đủ trong vòng mười phút sau tiếng còi cuối. Ba nguồn, ba kết quả: 42%, 47%, 51%. Không ai trong chúng tôi biết mẫu số nằm ở đâu, ai bấm máy, pha bóng nào được tính là một lần tấn công và pha nào bị xếp vào ô bóng hỏng vì lỗi đỡ. Người huấn luyện viên gật đầu, gõ vài chữ vào điện thoại rồi đi. Tôi ngồi lại trong khán đài đã vãn, nghe tiếng xe đẩy của người lao công kéo dọc hành lang, và hiểu rằng mình vừa chạm vào một thứ lớn hơn một trận bán kết.

Bóng chuyền Việt Nam đang sống trong giai đoạn được chú ý nhất trong hơn hai thập niên. Đội tuyển nữ có những cái tên được khán giả gọi bằng tên riêng mà không cần họ: Trần Thị Thanh Thúy với những mùa giải thi đấu ở nước ngoài, Nguyễn Thị Bích Tuyền với cánh tay trái, cùng một thế hệ phụ công và libero mà người xem nhớ mặt qua từng pha cứu bóng. Giải vô địch quốc gia có LPBank Ninh Bình, VTV Bình Điền Long An, Hóa chất Đức Giang và Bộ Tư lệnh Thông tin ở phía nữ, Sanest Khánh Hòa và Biên Phòng ở phía nam. VTV Cup vẫn là giải nữ quốc tế thường niên hiếm hoi mà Việt Nam đăng cai. Mỗi kỳ SEA Games, một lớp khán giả mới lại ngồi trước màn hình, và phía ngoài kia, bóng chuyền bãi biển cũng có mặt trận riêng với các giải trong nước và những suất dự vòng loại khu vực.

Nhưng khi tôi mang bộ khung phân tích chín chiều mà mình vẫn dùng để đọc một giải đấu, gồm chiến thuật, dữ liệu, hệ thống thi đấu, cục diện và định vị đội, luật và quản trị, xây dựng đội ngũ, bề mặt rủi ro, câu chuyện công chúng và truyền dẫn ngành, rồi áp lên gần trọn một mùa giải trong nước, kết quả trả về giống nhau ở mọi ô: không đủ thông tin. Tôi đã dành nhiều đêm kiểm lại chuyện này, gọi thêm vài người, mở lại vài băng ghi hình, và câu trả lời không đổi. Những dòng dưới đây là biên bản của khoảng trống ấy.

Ở sân, người ta nói về hệ thống. Hệ thống đỡ bước một của đội này chắc. Phòng thủ vòng ngoài của đội kia dày. Chuyền hai điều tiết nhịp tốt. Tôi đã nghe những câu ấy hàng trăm lần và phần lớn đều đúng theo cách một người có mắt nghề nghiệp cảm nhận được. Nhưng khi cần biến cảm nhận ấy thành một thước đo để so giữa hai đội, giữa hai mùa, giữa hai thế hệ, chúng tôi không có gì trong tay. Tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo, tỉ lệ đỡ bóng tốt, tỉ lệ phân phối bóng theo từng vùng lưới đều không được đơn vị nào công bố. Đêm hè năm ấy, tôi học được rằng chiến thắng cũng là một bài thơ chưa vần; tôi vẫn dùng câu đó khi nói về những trận không có bảng thống kê, bởi một chiến thắng không được đo thì chỉ còn lại đúng nghĩa ấy. Ở Việt Nam, một pha bóng thường được tranh luận bằng ký ức, và ký ức của người thắng luôn dài hơn.

Năm chỉ số nền của môn bóng chuyền gồm hiệu suất ghi điểm, số chắn bóng mỗi set, tỉ lệ giao bóng ăn điểm trên lỗi giao, tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo và tỉ lệ cứu bóng. Cả năm chỉ số ấy đều không tồn tại công khai ở giải trong nước, kể cả ở dạng tổng hợp theo mùa. Hệ quả đi theo ba bước. Đánh giá cầu thủ dựa vào ấn tượng. Tuyển chọn lên đội tuyển không có hồ sơ để đối chiếu. Và một phụ công có chỉ số tốt ở đội yếu, hay một vận động viên trẻ đột phá ở tỉnh xa, chỉ được biết đến nếu tình cờ có ai đó quay clip đăng lên mạng. Điều trớ trêu nằm ở chỗ: chỉ số của cầu thủ Việt Nam trong những mùa giải thi đấu ở nước ngoài lại được công bố đầy đủ, do giải đấu sở tại làm thay. Khán giả Việt Nam biết rõ hiệu suất của Trần Thị Thanh Thúy khi cô thi đấu ở nước ngoài hơn là khi cô thi đấu ở nhà.

Lịch thi đấu trong nước thường được chốt muộn, đôi khi chỉ vài tuần trước ngày khai mạc. Câu lạc bộ muốn lập kế hoạch huấn luyện theo chu kỳ cũng khó, vì không biết tháng nào đội tuyển tập trung, tháng nào trùng với vòng loại khu vực hay chu kỳ SEA Games. Không ai công bố số trận mà một vận động viên đã chơi trong từng tháng. Vì thế không thể tính được ngưỡng phục hồi của bất kỳ ai, cũng không thể nói trước rằng ai đang bước vào vùng đỏ. Loại rủi ro này chỉ lộ diện đúng lúc nó đã thành chấn thương.

Thứ hạng câu lạc bộ trong nước được suy ra từ ngân sách, từ lịch sử và từ trí nhớ của người hâm mộ. Không có bảng so sánh nguồn lực công khai theo các chiều chiều sâu đội hình, đầu ra đào tạo trẻ, mức hỗ trợ của địa phương. Dòng chảy tài năng ra nước ngoài gần như không được ghi chép, nên không ai kiểm đếm được mỗi năm có bao nhiêu vận động viên trẻ rời hệ thống. Một nền bóng chuyền không biết mình có bao nhiêu người là một nền bóng chuyền không biết mình đang mỏng ở đâu.

Chuyển nhượng trong nước, cho mượn, đăng ký vận động viên, xung đột giữa lịch câu lạc bộ và lịch đội tuyển: những việc này đều có quy định và có tiền lệ, nhưng rất ít khi được ghi lại công khai. Kết quả là mỗi vụ việc lại được xử như lần đầu, mỗi bên hiểu một kiểu, và người hâm mộ chỉ còn cách dựa vào tin đồn. Chuyển nhượng không phải phép toán, mà là địa chấn cảm xúc của hàng triệu trái tim. Chính vì vậy, khi hồ sơ không được công bố, địa chấn ấy chỉ còn là tin đồn.

Về nhân sự, không ai công bố độ tuổi trung bình đội hình, số phút thi đấu của từng người, hay tỉ lệ vận động viên trẻ được đôn lên đội một mỗi mùa. Không có những dữ liệu ấy, câu chuyện chuyển giao thế hệ vẫn được kể, nhưng được kể bằng niềm tin. Khối lượng thi đấu của một trụ cột là ví dụ rõ nhất: cô ấy đánh cho câu lạc bộ chủ quản, thi đấu ở nước ngoài, rồi về tập trung đội tuyển. Người hâm mộ đếm được số trận qua lịch phát sóng, còn ngưỡng chịu tải thì không ai nói.

Rủi ro lớn nhất của phần lớn đội nữ trong nước là phụ thuộc vào một người. Một chấn thương cổ chân của chủ lực đủ để đổi hoàn toàn trần của cả mùa giải, và đủ để đảo lộn cách một đội đỡ bước một. Nhưng rủi ro ấy không nằm trong bất kỳ bảng nào, bởi không có bảng nào để nó nằm vào.

Câu chuyện công chúng thì vận hành nhanh hơn thực tế rất nhiều. Sau mỗi trận thắng lớn ở một giải khu vực, kỳ vọng dâng lên trong vài ngày, và những bài viết về tương lai của đội tuyển xuất hiện dày hơn số liệu về hiện tại. Khoảng cách giữa kỳ vọng và nền tảng không được đo, nên nó không bao giờ được xử lý; nó chỉ được lặp lại, mỗi mùa một lần.

Chuỗi truyền dẫn của ngành đi từ đào tạo trẻ tới giải chuyên nghiệp, tới phát sóng và thương mại, tới các ngành liên quan, tới bóng chuyền bãi biển và hệ thống đội tuyển. Giá trị thương mại hiện neo vào một vài cái tên, và phần lớn hợp đồng tài trợ, bản quyền truyền hình được đàm phán kín. Những nhà tài trợ đến với bóng chuyền nữ thường đứng sau tấm biển về trách nhiệm xã hội, và điều đó không xấu. Chỉ có điều, khi hợp đồng không được công bố, người ta không biết dòng tiền ấy chảy về đâu: vào lương vận động viên, vào đào tạo trẻ, hay vào khán đài.

Lời kêu gọi cần thêm dữ liệu nghe như một bài toán nguồn lực. Thêm camera, thêm phần mềm, thêm người bấm máy. Nhưng chi phí để ghi lại một trận bóng chuyền thấp hơn nhiều so với chi phí để công bố nó. Một bảng thống kê đầy đủ là một hệ thống giám sát: nó biến mỗi quyết định tuyển chọn thành thứ có thể bị chất vấn, mỗi bản hợp đồng thành thứ có thể so sánh, mỗi nhiệm kỳ huấn luyện thành thứ có thể chấm điểm. Sự mờ đục ấy tiện lợi cho nhiều người, và không hoàn toàn vô tình.

Ở tầng thứ hai, người viết như tôi cũng sống trong màn sương đó, và hưởng lợi từ nó. Một bài viết ăn khách hơn khi nhân vật là huyền thoại, khi thất bại là bi kịch, khi một pha bóng được kể bằng ẩn dụ thay vì bằng phần trăm. Tôi tự hỏi mình muốn dữ liệu đến mức nào, khi dữ liệu sẽ làm bài viết của tôi khô hơn, chậm hơn và thường xuyên sai hơn. Ký ức khán đài có giá trị riêng: nó giữ lại những thứ bảng biểu không giữ, như nhịp thở của một khán đài trước quả giao bóng quyết định. Nhưng ký ức không có chức năng kiểm toán, và một nền thể thao chỉ vận hành bằng ký ức thì không thể tự sửa lỗi.

Điều tôi muốn thấy không phải một hệ thống dữ liệu hoàn hảo. Chỉ một trang mỗi trận: hiệu suất tấn công của từng người, số chắn bóng, số lỗi giao, tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo. Một mùa như thế. Rồi xem điều gì thay đổi, và xem ai là người đầu tiên thấy khó chịu. Chữ ký của tôi không phải cái tên, mà là khoảng lặng sau một pha quay lại. Tôi viết vì có những trận đấu không bao giờ được phép quên, dù chỉ vì một nhịp máy chậm nửa giây so với bóng.