5.e5! – nước tốt của Arjun Erigaisi và vùng ký ức bị lãng quên của Italian Game

Ở một câu lạc bộ cờ nằm trên tầng hai của khu chợ cũ ở Bengaluru, người ta chơi bằng những bộ quân đã bong gần hết lớp sơn. Không khán đài, không bảng điện tử, chỉ có tiếng quân cờ gõ xuống mặt gỗ và tiếng quạt trần quay đều trên đầu. Một cậu bé đẩy tốt lên e5, con tốt đứng chơi vơi giữa bàn, lạc lõng giữa hai hàng quân đông đúc. Cả nhóm người vây quanh im bặt, chờ xem điều gì sẽ đến với con tốt gan lì ấy. Bàn cờ quê nhà không có khán đài, nhưng mỗi nước đi là cả một trời ký ức ùa về.

Vài tuần sau, khi mở lại ván đấu được đăng trong chuyên mục "Game of the Week #740" thuộc series "60 Minutes", tôi gặp lại đúng nước đi đó. Arjun Erigaisi, kỳ thủ Ấn Độ được xem là một trong những gương mặt trẻ nổi bật nhất của làng cờ thế giới, cầm quân Trắng. Sau bốn nước mở màn của biến Italian Game, anh đẩy tốt lên e5, đúng cái cách cậu bé ở khu chợ cũ đã làm. Đối thủ của anh là Laohawirapap, kỳ thủ đến từ Thái Lan. Ván đấu không được ghi lại kèm tên giải, vòng đấu hay thể thức thời gian, và đó là một khoảng trống đáng tiếc. Nhưng khi những dữ kiện bên ngoài bàn cờ biến mất, thứ còn lại buộc người ta phải nhìn kỹ hơn chính là thế trận.

Thế trận bắt đầu bằng 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4. Bốn nước đầu là lãnh thổ quen thuộc của Italian Game, khuôn mẫu cổ điển mà gần như người học cờ nào cũng từng đi qua. Nước thứ tư của Trắng là 4.d4, mở trung tâm bằng một lời đề nghị đổi tốt. Đen nhận lấy bằng 4...exd4, và Trắng trả lời bằng 5.e5. Con tốt tiến lên và đóng đinh vào ô e5. Nó tách đôi bàn cờ, chặn đường phát triển tự nhiên của quân Đen, và quan trọng hơn cả, nó tấn công mã f6, quân cờ đang giữ nhịp cho toàn bộ cánh vua của Đen.

Cùng thế cờ ấy còn có thể xuất hiện từ một hướng khác: 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.d4 exd4 4.Bc4 Nf6 5.e5. Đây là Scotch Gambit chuyển thành Italian. Với người chơi câu lạc bộ, khả năng chuyển đổi mang giá trị thực dụng rõ rệt: họ có thể bước vào cùng một thế trận từ hai bộ nước đi khác nhau mà không phải học hai hệ thống riêng biệt. Điều này cũng lý giải vì sao bản phân tích kèm ván đấu nhấn mạnh rằng đường đi này phù hợp với kỳ thủ câu lạc bộ, đồng thời được cho là tương đối dễ học.

Câu chuyện về tuổi tác của nước đi mới là phần thú vị nhất. Evgeny Sveshnikov, đại kiện tướng người Nga gắn liền với biến mang tên ông trong phòng thủ Sicilian, từng thường xuyên sử dụng thế trận này. Bản phân tích công bố kèm ván đấu ghi nhận ông cùng một số đại kiện tướng khác đã thu về những kết quả rất tốt với nó. Nói cách khác, đây là một đường đi cũ, được đào lên từ tầng địa chất của những thập niên trước, vào thời điểm máy tính chưa thể đưa ra đánh giá tức thời cho từng nước.

Bản phân tích dành phần lớn dung lượng cho ba cách đáp trả chính của Đen. 5...d5 là cú phản đòn vào trung tâm: con tốt đen tiến lên mời đổi, buộc Trắng phải quyết định giữ hay mở cột. 5...Ng4 đưa mã ra trước, nhắm vào ô e5 và f2, tạo mối đe dọa kép buộc Trắng phải xử lý ngay. 5...Ne4 đưa mã nhảy thẳng vào giữa bàn, tranh chấp trực tiếp con tốt e5 và biến nó thành mục tiêu bị vây từ nhiều phía.

Điểm chung của cả ba hướng là Đen buộc phải tiêu tốn thời gian vào một con tốt đã tiến xa khỏi hàng xuất phát. Con tốt e5 đóng vai trò mồi nhử. Nó không có ý định sống sót bằng mọi giá. Nó tồn tại để kéo quân Đen ra khỏi những ô vuông đẹp nhất, để đổi lấy nhịp độ và cấu trúc. Khi Đen dồn quân vây hãm, Trắng thu hồi tốt d4 bằng mã, dựng lại đội hình với c3, 0-0 và xe vào trung tâm, rồi bắt đầu khai thác những khoảng trống mà đối thủ vừa tự tay tạo ra.

Điều đáng chú ý là cách một con tốt bị bỏ rơi lại có thể định hình toàn bộ chiến lược của cả hai bên trong mười lăm nước tiếp theo. Trắng không cần con tốt ấy sống. Trắng cần Đen phải liên tục nghĩ về nó.

Phần giới thiệu trong bản phân tích đặt cạnh nhau hai nhận định: đường đi này tương đối dễ học, và nó chứa rất nhiều bẫy. Hai câu ấy nghe hài hòa, nhưng khi đặt cạnh nhau trên bàn cờ thật, chúng mâu thuẫn. Một đường đi chỉ dễ học với người cầm quân Trắng đã chuẩn bị; với người cầm quân Đen chưa từng nhìn thấy nó, cùng đường đi ấy là một cánh cửa mở vào phòng tối. Bẫy không phải đặc tính của thế trận. Bẫy là đặc tính của sự chênh lệch hiểu biết giữa hai người ngồi đối diện.

Cùng lúc, một điểm mù khác hiện ra trong ký ức tập thể của giới cờ. Những đường đi cũ thường được giới thiệu lại như phát hiện mới, và mỗi thế hệ lại ngạc nhiên trước thứ mà thế hệ trước đã biết quá rõ. Sveshnikov đã đi những nước đó khi phần lớn kỳ thủ trẻ hôm nay còn chưa được sinh ra. Việc Arjun Erigaisi chọn lại nó không chứng minh rằng nó mới. Nó chứng minh rằng ký ức của làng cờ ngắn hơn tuổi thọ của chính những đường đi mà làng cờ tạo ra.

Bản phân tích cũng để lại một khoảng trống về dữ liệu đáng lưu tâm. Không có đánh giá của engine, không có thống kê từ cơ sở dữ liệu ván đấu, không có tỷ lệ thắng hòa, không có chỉ số sai số trung bình. Nhận định rằng các đại kiện tướng đạt kết quả tốt vẫn nằm ở dạng quan sát chủ quan. Với người chơi nghiêm túc, điều đó có nghĩa là mọi kết luận rút ra từ đây cần được kiểm chứng lại trước khi mang vào giải.

Đó cũng là lý do tôi luôn chậm lại trước những lời giới thiệu quá gọn gàng. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm, thứ đáng học ở một đường đi khai cuộc hiếm khi là chuỗi nước. Thứ đáng học là cấu trúc tốt sẽ hình thành sau khi chuỗi nước kết thúc. Một kỳ thủ câu lạc bộ học thuộc mười hai nước đầu sẽ bước vào trung cuộc mà không biết mình đang đứng ở đâu. Đối thủ của anh ta, nếu đã từng nhìn thấy thế trận, sẽ biết chính xác cần đánh vào cột nào.

Ngồi trong cabin bình luận của VTC suốt mười chín năm, tôi từng chứng kiến vô số ván đấu được định đoạt bởi những nước đi mà người ngoài nhìn vào tưởng là sai lầm. Kỳ thủ đẩy quân ra, dừng lại, nuốt nước bọt, rồi mới đặt tay xuống. Khoảng dừng ấy chứa nhiều thông tin hơn cả biên bản ghi nước. Bàn cờ quê nhà không có khán đài, nhưng mỗi nước đi là cả một trời ký ức ùa về, và phần lớn ký ức ấy không nằm trong sách khai cuộc.

Có một tầng nghĩa khác trong việc Arjun Erigaisi chọn thế trận này. Thế hệ kỳ thủ trưởng thành cùng cờ chớp trực tuyến không chuẩn bị theo cách học thuộc lòng những dòng chính dài. Họ chọn những đường đi sắc, buộc đối thủ phải tự giải bài toán ngay trên bàn thay vì dựa vào trí nhớ đã cài sẵn. Với nhóm kỳ thủ 2700+, vũ khí đáng sợ nhất trong khai cuộc có thể là một thế trận mà đối thủ từng nhìn thấy nhưng không còn nhớ nổi cách xử lý. Đó là kiểu áp lực khác hoàn toàn với áp lực của một biến mới tinh.

Vậy điều gì đáng theo dõi tiếp theo? Tần suất xuất hiện của 5.e5! ở các giải đỉnh cao trong sáu tháng tới, và cách các đại kiện tướng cầm quân Đen chuẩn bị đối phó, sẽ trả lời rõ hơn bất kỳ lời giới thiệu nào. Nếu đường đi này xuất hiện đều đặn ở nhóm 2700+, nhiều khả năng một phương án kháng cụ thể sẽ ra đời, và giá trị của nó lại tụt về mức của một lựa chọn bất ngờ dành cho người chơi câu lạc bộ.

Với người chơi phong trào ở Việt Nam, Ấn Độ hay bất cứ nơi nào có một bàn cờ đặt ở góc quán, câu hỏi thực tế hơn cả là: mình muốn thắng bằng trí nhớ của đối thủ, hay bằng sự hiểu biết của chính mình? Một con tốt đứng chơi vơi ở e5 chỉ có giá trị khi người đẩy nó biết mình sẽ làm gì sau khi nó biến mất. Và có lẽ, sau tất cả, thứ được khai thác trong những ván đấu như thế vẫn luôn là ký ức — của đối thủ, của khán giả, và của cả người ngồi viết lại ván cờ này.